Güncel ve Tarafsız Haber

Şevki Koca

Odman Baba Vilayetnamesi Vilayetname-i Şahi Gö’çek Abdal

Bu çalışmamıza referans tekil eden eser;

Göçek Abdal (Köğçek Abdal, Küçük Abdal, Göğçek Abdal gibi isim ve mahlaslar ile de anılır) ismiyle ma’ruf, Od’man Baba’ya muti bir derviş’in yine Vilayetname’de bizzat kendisinin bildirdiğine göre, Od’man Baba’nın vefatından altı yıl sonra Hicri takvim ile 888 (Miladi 1484) yılında, kaleme alınmıştır. Mevcut esere, “Vilayetname-i Şahi” veya “Vilayetname-i Sultan Baba” isimleri de denilmektedir. Söz konusu eser’in dominant kimliği olan Od’man Baba; Hacı Bektaş Veli kültür organizasyonuna dahil, Yesevi inanç sistematiğinin tasavvufi ve sosyal diaspora’sının Anadolu ve Balkan toprakları içindeki misyoner tipolojisinin, özgün bir örneğidir. Bir diğer bilinen ismi ise, Hüsam (keskin kılıç) olup, yine kendisine, kerem-mürüvvet ve bereket anlamlarına gelen Gani mahlas’ı da verilmiş olup, Od’man Baba dışında Hüsam Şah Gani olarak da anılmaktadır. Tarihsel verilere göre, Şücaaddin Veli ismiyle bilinen Şüca Sultan’ın çağdaşı olarak kabul edilmektedir. Öte yandan Cenab-ı Hakk’ın Celal esmasının müteradifi olan ateş’e benzetilerek, kendisine; Od’man (Ateş-adam) denmesi, kısaca “Vahdet-i mevcud” olarak anılan irade’nin yekliği düşüncesinin pratike edilme postülatıdır.

Vilayetname’den (Velayetname de denilir) elde edilen bilgilenmeye göre, Od’man Baba’nın vefat tarihi, Hicri 882 yılının, Recep ayının sekizinci günü olup, miladi takvim ile 13 ağustos 1478 tarihinde denk gelmektedir. Ve yine vilayetname’deki ifadeye göre, Fatih Sultan Mehmet’te, Od’man Baba’nın ardından iki yıl, sekiz ay sonra, miladi takvim ile 3 Mayıs 1481 tarihinde Hakk’a yürümüştür. Od’man Baba’nın, Rum’a geliş tarihi, Hicri 833 olarak tesbit edilmiştir.

Od’man Baba’dan sonra, yerine Kutub olarak Hacı Bektaş Veli Dari-gahı Halife Baba’larından Akyazılı Sultan’ın (Akyazı’lı İbrahim Sani Baba) geçtiğine dair bilgilere de, Miladi 1519 yılında (Hicri 952) Akyazılı Sultan ardalarından Yemini tarafından kaleme alınan “Faziletname” isimli eserde, manzum cümleler ile yer verilmektedir. (Yemini’nin Bektaşiy’ye tarikatı kültür argümanlarındaki bilinen ismi de, Hafız Kelam Yemini’dir) Söz konusu şiir (nefes) şu şekildedir;

Sekizyüzseksensekiz olunca hicret

Dem-i fani’dir o şah etti rihlet

Hüsam Şah idi ismiyle o sultan

Gani Baba der idi bazı insan

Nişan-ü kısveti seb-ül mesani

Yerine kutb oldu İbrahim Sani

Resul’ün hicret’inden anla ahir

Dokuzyüz bir içinde oldu zahir

Ki şimdi aleme ol candır kutub

Adı Akyazılı Sultan’dır kutub

Şiir’deki tarihe göre, Hicri 901 (M. 1495) yılında, Akyazılı Sultan’ın Kutub olarak atandığı belirtilmektedir. Ancak, diğer taraftan Yemini’ye göre Od’man Baba’nın vefatı Hicri 888 gösterilmesine karşın, Göçek Abdal Hicri 882 tarihini esas almaktadır. 1997 yılı, Kasım ayında Hakk’a yürüyen, Bedri Noyan Dedebaba Demir Baba Vilayetnamesinde adı geçen Od’man Baba’nın soy zincirini, şu şekilde tesbit etmiştir:

“El-Hüsameddin bin İbrahim; bin İmam Musa Kazım, bin İmam Ca’fer Sadık, bin İmam Muhammed Bakır, bin İmam Zeynel Abidin, bin İmam Hüseyin, bin İmam Ali ve Od’man Baba’nın ismi, Hüsam’dır ve atası, Seyyid Ali’dir. (Bkz. Demir Baba Vilayetnamesi. Doç. Dr. Bedri Noyan. Can Yay. S. 53 İST) Yine aynı eseri karine alan, Bedri Noyan Dedebaba, Od’man Baba’nın yedi terk’li tac ile gezinmesini, soyunun 7’nci İmam olan İmam Musa-i Kazım’a çıkmasına, bağlamaktadır.

Prof. Dr. Fuat Köprülü’nün, “İlk Mutasavvuflar” isimli ünlü eserinde, Muhiddin Abdal (Kaligralı) isimli bir derviş’in bir dörtlüğünde, Od’man Baba’yı Pir olarak, mürşidi gösterdiğine değinmektedir. Söz konusu kıt’a şu şekildedir;

Şahım da rehberim oldu

Heman kıble’m nur’um oldu

Gani Od’man Pirim oldu

Anın eteğin tuttum ben

Söz konusu Derviş Muhiddin’in Hicri 880 (Miladi 1475) tarihinde kaleme aldığı “Hızırname” isimli manzum eserinde, Od’man Baba ve Akyazılı Sultan hakkında bilgiler mevcut’tur.

16’ncı yüzyıl’da yaşamış olan Feyzi Hasan Baba; kendisi, Od’man Baba Dergahı Postnişini Zati Baba’dan nasib almıştır. (Bkz. Bektaşi Şairleri ve Nefesleri. Turgut Koca Baba İst. Saatli Maarif Kitaphanesi. 1990 Shf. 143) Od’man Baba’nın bir isminin de, Sultan Baba olduğunu belirtmektedir. Konu ile ilgili şiir, şu şekildedir;

Nur-ı Ahmed seyr-i Hayder Hazret-i Od’man Baba

Namı Hüsam Şah Gani’dir bir adı Sultan Baba

Diğer yandan, Rüstem Abdal isimli bir Bektaşi dervişi tarafından (H. 1155-M.1742) tarihinde kopya edilen Onbeşinci yüzyılda yaşamış olan Sadık Ab’dal’ın divanında (Divan-ı Sadık Abdal. Ankara Genel Kütüphanesi. A 15/35 No’da mahfuz) Odman Baba’dan aşağıdaki beyitler ile söz edilir. (Bkz. Bektaşi Şairleri ve Nefesleri. Turgut Koca. İst. Maarif Kitaphanesi. 1990. Shf. 44)

“Dahi mahlas dediler ana Od’man

Anın sen batın ismin anla talib

Ki arifler dediler bil Gani Şah

Gani’dir bi-zeval ol kutb-i galib

Serapa nur idi ol şah-ı zinnur

Hakk’ı buldu erişen ana talib”

Evliya Çelebi, “Seyahatname”sinde Od’man Baba hakkında şu bilgileri kaydetmektedir:

“Od’man Baba, Hacı Bektaş-i Veli tarikatındandır. Musa’yı Kazım’ın soyundan Seyyid Ali’nin oğlu Hüsameddin’in çocuğudur.

Adı Hüsam Od’man’dır. Madendere’sinin kenarında, Edirne’ye giden yolun sağ tarafındaki, ormanlık ve yeşillik yeri yurt edinmiştir. Tekye’deki Kış meydanını ikinci Bayazıd, Yaz meydanını Yahya Paşa oğlu Mehmed Bey yaptırmıştır. Türbesinde; hırkası, seccadesi, tabl ve nakkaresi ve yedi terk’li tac’ı bulunup, korunmuştur.” (Turgut Koca, Bektaşi Tetkikleri, Ş. K.’da mahfuz)

Muhtar Yahya Dağlı, “Bektaşi Tomarı” isimli çalışmasında Od’man Baba’ya ilişkin şu bilgileri vermektedir:

“Mezarı, Edirne, Hasköy (Haskova) ılıcaları yanındadır. Üzerinde Malkoç Oğulları tarafından kubbeli bir bina yapılmıştır. Evvelce Edirne halkı her yıl, arabalar ile gelip ılıcalarda eğlenir ve daha sonra asitane’yi ziyaret ederlermiş.”

Ahmet Yaşar Ocak, “Bektaşi menkıbelerinde İslam öncesi İnanç motifleri” isimli eserinde, (Bkz. Enderun Kitabevi-İst. 1983 Shf. 16) Od’man Baba’nın doğum tarihini, Velayetname-i Şah-i’ye dayanarak, Hicri 780 (M.1379) olarak zikretmektedir.

Ayrıca, Noyan Dedebaba, “Demir Baba Velayetnamesi” önsözünde, Emirçin Od’man Baba’dan söz etmektedir. Tesbiti şu şekildedir;

“Ana, babası bu çocuğu Yesevi dergahına adamış; çocuk kışın şeyhine taze üzüm getirir, keramet gösterirmiş. Çin’den gelen tüccarlar, oradaki bir ejderhanın öldürülmesini rica etmişler. Ahmed Yesevi, bir küçük Od’manın beline tahta kılıç kuşatarak Çin’e yollamış. Od’man ejderi öldürmüş. Bu yüzden Emirçin takma adı verilmiş. Sonradan Rum diyarına yollanmış. Hicri 600 (Miladi 1203) tarihlerinde Rum’a (ya’ni Anadolu’ya) gelip, Bozok Sancağı civarında Od’man Baba Tekkesi adında bir tekke kurmuştur.”

Vilayetname-i kaleme alan Göçek Abdal hakkında vilayetname kapsamı içinde kendisi hakkında verdiği bilgiler dışında, bir malumat tesbit edilememiştir.

Turgut Koca Baba, daha önce adı geçen “Bektaşi Nefesleri ve Şairleri” adlı eserinde, kendisinin Kuran ve Hadis kültürüne hakim bir zat olduğundan söz etmektedir. Şiirlerinde genellikle, mesnevi tarzı ön plandadır. Yazmış olduğu Velayetname’nin, kendi türündeki eserlerin ilki olduğu iddiası varsa da, doğru değildir. Söz gelimi, Bedri Noyan Dedebaba’nın dilimize kazandırdığı bir Hacı Bektaş Veli Vilayetname’sinin tarihsel muhtevası hakkında, yine Bedri Noyan Dedebaba’nın verdiği bilgiler, şu şekildedir:

“Bir yazısında, Hasan Fehmi Bey, Od’man Baba Vilayetname’lerinden, te’lif itibariyle daha ziyade kıdemli olduğunu söylüyor ki, bunu anlamadım. Fakiyr’de bulunan güzel bir ta’lik yazı ve sonunda 24 Mart 1304, 28 Şevval 1305 (1887 M.) tarihinde “Derviş Abd-ün Nebi ez keza-yı Berat” cümlesi ile, yazarın adı ve kopye ediliş tarihi gösterilmiş olan bir Vilayetname-i Hacı Bektaş Veli vardı. Bu Vilayetname’nin, 380 ile 381’nci sahifesinde, şu tarihi kayıt yazılıydı:

Türbesinin üstünü kurşunlayan

Şah-ı Sultan Bayazıd’dır bi-güman

Ömr-ü baht-ın eylesin Allah Ziyad

Ta kıyamet devletiyle baki bad

Hak’ka minnet ahir oldu bu kitab

Var ümidin akıbet ola sevab

Resulün hicreti altıyüzkırkdörtte

İrişmişdi meşanım bu dertte

Yazub nakleyledik bu yadigarı

Cihanda kala bizden sonra bari

Okuyanlar, hayrile yad eylesin

Hakk anı korkudan azad eylesin

Halep şehrinde Baba Bayram

Ravzasında bu kitab oldu tamam

Kaydı vardır. Fakiyr’deki diğer yazma Velayetnamelerde bu tarih, Yediyüzkırkdört olarak kayıtlıdır. Od’man Baba Vilayetname’si H.888’de yazıldığına göre, Hacı Bektaş Vilayetnamesi, ondan daha eskidir. Esasen Od’man Baba’da, Hacı Bektaş’tan yüzelli-ikiyüz yıl daha sonra yaşamıştır.” (Bkz. Doç. Dr. Bedri Noyan Dedebaba, adı geçen, Demir Baba Vilayetname’si.)

Yukarıda, Bedri Noyan Dedebaba’dan alıntıladığımız şiir’in yazarı olan Baba Bayram ile ilgili olarak, Abdülbaki Gölpınarlı, 1958 yılında yayınladığı, Hacı Bektaş Vilayetnamesi önsözünde; “16. yüzyılda Divane Mehmet Çelebi ile Horasan’a giden ve dönüşte Halep’te kalan Bektaşi Baba Bayram’dır” demektedir.

Yine Od’man Baba Vilayetnamesinin, Saru Saltuk ile ilgili bölümlerinde, Hacı Bektaş Veli Vilayetname’lerinde geçen bir rivayet’ten söz edilir. Öyküye göre kaynar kazana giren Saru Saltuk, çok uzaklarda olan Hacı Bektaş’a malum olur ve Sulucakarahöyük’de bir mermer üzerine eliyle su serper ve soranlara “Saru Saltuk’un kazanı” soğuttuğunu söyler,

Bu durumda, Gö’çek Abdal’ın daha önce muhakkak ki bir Hacı Bektaş Veli Menakıbnamesi okuduğu ortaya çıkmaktadır.

Od’man Baba, (1490 sonrası, Balım Sultan tarafından kurumlaştırılan Mücerred “hiç evlenmemiş-kudsal Bekar” Derviş’lik sisteminin, Balım Sultan öncesi de mevcud olduğunun belgesi olmak bakımından ilginçtir) hiç evlenmemiş ve hatta, Vilayetnamenin bir yerinde, mücerred (kutsal bekar) olmayan mürşid’lerin, kutup olmayacağını beyan etmiştir.

Bugün özellikle Balkanlar’da (Deliorman, Dobruca, Tuzluk, Gerlova) adına yolu sürdüren Kızılbaş Sürekleri olduğu gibi (Bkz. Trakya Sürekleri, Şevki Koca. Cem Dergisi. Ağustos 2000 Shf. 54) İstanbul, Firüzköy ve Zeytinburnu semtlerinde, ve Eskişehir yöresinde Seyyid Battal Gazi Türbesi civarında Od’man Baba (Hüsam Şah Gani) süreklerine tesadüf edilmektedir.

Od’man Baba Vilayetnamesi dil özellikleri bakımından, halka inmiş halisane bir Türkçe’nin özgün nitelikleri ile bezenmiştir. Betimlemelerdeki, devrik gibi görünen cümleler dahi, tamamıyla halk kokmaktadır. Burgazi’nin “Fütüvvetname”si veyahut Kaygusuz Abdal’ın “Budalaname”si gibi, mensur risalelerde, hep bu türden bir lisan sıcaklığı ile başbaşa kalırız. Ayrıca terim ve kelime zenginliği bakımından da hayli ilgi çekicidir. Gerçek ve otantik bir Türk nesri için örnek teşkil edebilecek, orijinal mahiyette bir çok deyim içermektedir. Öte yandan, az dikkat ile, günümüz insanının dahi rahatlıkla anlayacağı söz konusu cümle ve kelimelere zorunlu olmadıkça, müdahale etmemeye özen gösterdim. Ve giderek bu anlatımdaki görkem’e ancak kendi hususiyeti içinde ulaşabileceği kaygısı ile, müdahale hakkını kendimde göremedim. Öte yandan, Gö’çek Abdal, Od’man Baba’nın İrşad Lisanının da, Oğuz dili ve lehçesi olduğunu, Vilayetname içinde belirtmiş ve yer, yer Oğuz dilinin senkronatif özelliklerine de yer vermiştir.

Doç. Dr. Bedri Noyan Baba; Od’man Baba Vilayetname’lerinden bir nüshanın, dergahlar kapatılmadan önce, Hacı Bektaş ilçesi merkez dergahı kütüphanesinde olduğunu belirtmektedir. (Demir Baba Vilayetnamesi, Can Yay.) Dergahtaki bu nüshanın H. 1173 (M.1759) yılında, kopya edildiğini belirterek, yirmişer satırlı sahifeler halinde, toplam ikiyüzaltmış sahife olduğunu ifade etmektedir.

Ahmet Yaşar Ocak ise, Od’man Baba Vilayetnamesine ilişkin tek nüshanın, Cebeci Halk kütüphanesi, No: 495’de kayıtlı olduğunu belirtse de, 16’ncı yüzyıla ait bir başka nüshanın da, A.Sadık Erzi’de bulunduğunu ancak kaybolduğunu zikretmektedir.

Diğer taraftan, fakir kulunuzun bizzat tanıdığı, halen İstanbul, Zeytinburnu muhitinde mukim sayın Taki Coşkun Bey’de bir adet orijinal yazma nüshanın olduğunu biliyorum. Hatta, Sayın Hakkı Saygı, 1996 yılında yayınladığı oldukça özet olan “Otman Baba Vilayetnamesi”nde, bu nüshayı esas aldığını belirtmektedir.

Velayetname’ye ilişkin kısa ve özet alıntılar, daha önce başta Abdülbaki Gölpınarlı olmak üzere birçok yazar tarafından kamuoyuna sunulmuştur. Yine Hasan Fehmi Bey, 1927 yılında yayınladığı “Otman Baba Vilayetnamesi”nde, oldukça özet bir çalışmaya başvurmuştur. Yine Tarihçi Cemal Kutay 1965 yılı, “Tarih Konuşuyor” adlı derginin değişik sayılarında, söz konusu Vilayetname’den alıntılara başvurmuştur. Hazırlamış olduğumuz bu çalışmaya mesned teşkil eden yazma ise; Ünlü Mücerred Ahmet Sırrı Dedebaba’nın (Kahire, Magaravi yada Kaygusuz Abdal Dergahı, son postnişinidir. Mehmet Lütfi Baba’dan sonra postnişin olmuş ve 30 Ocak 1949 tarihinde, bir araya gelen Mücerred Halife Babalarca Hacı Bektaş Postnişini-Dedebaba, seçilmiş olup, 1965 yılında Hak’ka yürümüştür.) 1950 yılında, İstanbul Erenköy’e geldiği sıralarda, merhum Pederim Turgut Koca Baba’ya sunmuş olduğu bir yazma nüshadan, Turgut Baba’nın kendi el yazısı ile istinsah ettiği kopya’dan, alıntılanmış ve tam tekmil Tek Od’man Baba Vilayetnamesi’dir. Eldeki yazma belgede, Turgut Baba yer-yer Osmanlıca’ya yer vermiş, ancak “esere-ötere” kullanmaksızın kaydetmiştir. Yine zamanın getirdiği tahribat ile Latin harfleriyle yazdığı bölümler de, oldukça zor çözümlenmiştir.

Ahmed Sırrı Babanın, Turgut Koca’ya verdiği orijinal yazma Vilayetname suretinin, yine Vilayetname sonunda verilen bilgiden anlaşılacağı üzre; Omar Kara Kürklü (M.1759) ve Muharrem ayının ilk Pazartesi günü olduğunu belirtiiği nüsha’dır. Öte yandan, Bedri Noyan Dedebaba’nın daha önce bahsettiği, Pirevi kütüphanesinde olup ta bugün için kayıp görünen suret olma ihtimali, yüksektir. Yine bilindiği, Ahmed Sırrı Baba’nın vefatı sonrası, birçok doküman Leiden Üniversitesi kitaplığına, kayıt ile devrolunmuştur.

Vilayetname, altmışaltı Farsça başlık altındaki öykü örgüsü içinde dizayn edilmiş ve almışaltı sayısı ile de huruf-u ebced tekniği gözetilerek, Cenab-ı Hak’kın huruf-u ebced’deki yazılım mazharına denk düşürülmek istenmiştir.

Abdülbaki Gölpınarlı’ya göre, Od’man Baba Vilayetnamesi, bilinen Vilayetnameler-den en hacimli olanaklarından biri olmaktan maada, Kitab-ı Dede Korkut ile başlayan ve Battalname, Danişmendname ve saltıkname ile devam eden zincirin bir parçasıdır. (Bkz. A. Gölpınarlı, Hacı Bektaş Veli Menakıbnamesi) söz konusu Vilayetname, gayr-ı resmi tarih araştırmacılarının dikkatini çekebilecek, tarihi ve coğrafi öğe ve unsurlar ile doludur. Eserde, Zağra, Kaliğra (Balçıkhisar), Tetova, Tırnova, Eski Edirne, Ağaçdenizi (Deliorman), Akkadınlar (Dulova), Karalar, Selanik, Vardar, Vidin, Yanbolu, Samandra gibi dönemin Osmanlı Balkan’ına ilişkin yöresel bilgiler mevcuttur. Öte yandan, anlatımda öyküler kronolojik bir sıralamaya değil, daha çok olay örgüsüne dayandırılarak ifade edilmiştir.

Vilayetnamede yine, Vahdet-i Mevcud adı ile bilinen, İstidatlar yasasının, teknik terkipleri olan; hulul, ittihad, tecessüd, tenasuh gibi devri kavramların, özellikle Od’man Baba’nın şahsında oldukça sık kullanıldığına tesadüf edilmektedir.

Vilayetname; Vahdet-i Vücud ile Vahdet-i Mevcud arasındaki telesofik farkı göstermesi açısından oldukça ilginç imgeleyim ve betimlemeler içermektedir.

Kısaca, yayın yaşamımızdaki önemli bir boşluğu dolduracağına inandığımız bu çalışmayı, Kültür Bakanlığımızın katkılarıyla, arzetmiş bulunmaktayım.

Sehvi kusur ve hatalarımız olmuş ise, okuyanlar onaralar ve yüzbin dua ile analar.

Şevki Koca: Odman Baba Vilayetnamesi Vilayetname-i Şahi Gö’çek Abdal,

T.C. Kültür Bakanlığı Katkılarıyla 2002.

Aleviyol, 8.5.2003

Alevilik